SISIFOS

Η ΤΕΧΝΗ ΩΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ

ΕΠΙΤΟΠΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΜΕΓΑΛΗΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ
ΣΧΕΔΙΑΣΜΕΝΗ ΓΙΑ ΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΥΝΔΕΟΜΕΝΩΝ ΠΕΔΙΩΝ

Ο Άγγελος Χριστοφιλόπουλος/ φωτογράφος και η Μαρία Καραθάνου/ εικαστικός καλλιτέχνης συνεργάζονται τα τελευταία χρόνια με στόχο την καλλιτεχνική έρευνα και ως αποτέλεσμα αυτής, την υλοποίηση εικαστικών έργων μεγάλης κλίμακας σχεδιασμένων για το δημόσιο χώρο. Η σύνδεση των δύο αποσκοπεί στην εύρεση τρόπων καλλιτεχνικής δημιουργίας ως προς την δημόσια ορατότητα του έργου τέχνης αλλά και την βιωσιμότητα της τέχνης σε περιόδους κοινωνικής ζύμωσης και οικονομικής κρίσης. Το ερευνητικό σκέλος της διαδικασίας, το οποίο προηγείται χρονικά της καλλιτεχνικής δράσης, αφορά ανθρωποκεντρικές θεματικές, φιλοσοφικές, κοινωνιολογικές θεωρίες και προσεγγίσεις που αφορούν την ιστορική τεκμηρίωση, την εξέλιξη, καθώς και την συλλογή δεδομένων και στοιχείων που σχετίζονται με την θεματική και το σημείο ενδιαφέροντος κάθε φορά.

Το καλλιτεχνικό έργο προσδιορίζεται και σχεδιάζεται σε σχέση με τους χώρους που επιλέγονται και ορίζονται ως «εκθεσιακοί». Χαρακτηριστικά των χώρων αυτών είναι ο δημόσιος χαρακτήρας, η προσβασιμότητα, η καινοτομία, η αρχιτεκτονική ή ιστορική ταυτότητα και ποιότητα. Το εικαστικό έργο σαν αποτέλεσμα και οπτικό περιβάλλον ορίζεται, σε σύνδεση με αυτούς και για αυτούς, θέτοντας τις έννοιες της τοποχρονικότητας και της τοποειδικότητας. Ο συνολικός καλλιτεχνικός σχεδιασμός οργανώνεται και υλοποιείται σε διαδοχικές περιόδους εργασίας αξιοποιώντας τις έννοιες της δυναμικής εξέλιξης μιας αρχικής ιδέας χωρίς προβλεπόμενα εξ αρχής όρια ή δεσμεύσεις ως προς την τελική εικαστική φόρμα ή σύνθεση του συνόλου. Αξιολογεί την αλληλένδετη σχέση τόπου και ανθρώπων καθώς και τη χρονική στιγμή που επιτελείται το έργο, που συνήθως έχει χρονική απόσταση από την σύλληψη της κεντρικής ιδέας, και συμπεριλαμβάνει τα νέα δεδομένα. Το έργο επαναπροσδιορίζεται συνεχώς μέχρι το τελικό στάδιο υλοποίησης και την τελική του ταυτότητα, δίνοντας χρόνο και χώρο τόσο στην καλλιτεχνική διαδικασία και συνεύρεση όσο και στην έννοια της ελευθερίας και της χειρονομίας ως προς μία δεδομένη καλλιτεχνική αρχική δομή. Ταυτόχρονα δεν περιορίζει την εικαστική δραστηριότητα σε στερεότυπα αλλά την ανάγει σε ένα ζωντανό οργανισμό που αναπνέει και εξελίσσεται ταυτόχρονα με το περιβάλλον που ανήκει, χωρικά όσο και χρονικά με την έννοια της ιστορικής στιγμής άρα και ταυτότητάς του.

Ως προς τα εργαλεία της σύνθεσης, οι εικαστικές εγκαταστάσεις των δύο, αποτελούν ένα ενιαίο συλλογικό έργο στο οποίο τα μέσα που χρησιμοποιούνται, δεν έχουν διακριτά όρια. Οι δύο βασικές δομικές αναφορές ως εργαλεία η φωτογραφία και τα εικαστικά, αποτελούν ένα πειραματικό εγχείρημα, για την έννοια της συνδιαλλαγής και επικοινωνίας ανάμεσα στις τέχνες όσο και του επαναπροσδιορισμού κάθε προηγούμενης δομής και φόρμας στους δύο παραπάνω τομείς. Η χρήση των παραπάνω, δεν προέρχεται από σαφή προγενέστερα «συμβάντα», αλλά στην αξιοποίηση της έννοιας της δυναμικής ανάμεσα στα θεματικά στοιχεία και τα πεδία έρευνας, τη χρονική στιγμή που αυτά συμβαίνουν αλλά και τον τόπο – χώρο που αυτά θα υλοποιηθούν [χωρο – χρονική εντοπιότητα]. Το έργο ή τα υποέργα κάθε εικαστικής επέμβασης αποτελούνται από ένα σύνολο εκφραστικών μέσων και τεχνικών που δεν υπάγονται με σαφήνεια στα εικαστικά ή την φωτογραφία αλλά έχουν μία κοινή ταυτότητα και σκοπό, την δημιουργία της οπτικής εμπειρίας. Παλαιότερες και νέες τεχνικές, τρόποι και είδη τεχνών χρησιμοποιούνται ανάλογα με τις ανάγκες κάθε εγχειρήματος επαναπροσδιορίζοντας, συνθέτοντας και δημιουργώντας μία εικαστική γλώσσα με στόχο την δημιουργία ενός καλλιτεχνικού αποτυπώματος που αφορά τον κοινωνικό ιστό με άξονα τη δημιουργία μιας οπτικής αφήγησης – έργου.

Πρόκειται για τη σύνθεση, σε ένα ενιαίο κοινό συλλογικό έργο το οποίο επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τον τρόπο παρουσίασης με ένα καινοτόμο χαρακτήρα, προσβάσιμο και φιλικό σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού, χωρίς να θέτει μορφωτικούς, οικονομικούς κοινωνικούς ή όποιου άλλου τύπου περιορισμούς. Η παρουσίαση των έργων αυτών τοποθετείται σε φυσικό πραγματικό περιβάλλον, τονίζοντας, την αναγκαιότητα της φυσικής παρουσίας της τέχνης στον κοινωνικό χώρο – κοινωνικό ιστό και ενδυναμώνοντας την σχέση έργου τέχνης και κοινού – βιωματική τέχνη – εμπειρία. Επιχειρείται η έννοια της καλλιτεχνικής δράσης να χρησιμοποιήσει ελεύθερες συγκινησιακές μεθόδους έρευνας και παρουσίασης με πρόθεση, να δοθεί μία απάντηση στη συνείδηση που αδυνατεί να ξεχωρίσει και να τοποθετήσει την τέχνη στο «όλον», στο οποίο αυτή ανήκει.

Η πρώτη χρονικά παρουσίαση στο κοινό, συνέβη με την εικαστική εγκατάσταση μεγάλης κλίμακας δημόσιου χώρου με τίτλο achronic το Μάρτιο του 2020 στην Παρόδιο Στοά επί των οδών Κολοκοτρώνη και Αιόλου, σε συνεργασία με το Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η εγκατάσταση χρησιμοποίησε δομικό επαναπροσδιορισμό του χώρου με αφαίρεση μεγάλων τμημάτων τοιχοποιίας και οροφής, φωτογραφικά τεκμήρια της προσφυγικής κρίσης περιόδου 2015 – 2016 καθώς και εικαστικά εκφραστικά μέσα πλαστικής και φωτός, σε μία ενιαία σύνθεση. Η θέαση του έργου συνέβαινε από τους δρόμους που περικλείουν το κτήριο – site specific window display. Η έκθεση διακόπηκε από την πανδημία covid-19 και επανήλθε για το κοινό τον Μάιο του 2020 έως το Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς.

Η παγκόσμια ανθρωπιστική κρίση την περίοδο 2020 – 2021, που προέκυψε λόγω της πανδημίας covid-19 καθώς και τα χαρακτηριστικά που συνθέτουν το ιδιόμορφο τρόπο ζωής αποτελούν πεδίο της ερευνητικής διαδικασίας τόσο ως προς την έννοια της παρατήρησης, όσο και ως προς τη θέση της καλλιτεχνικής διαδικασίας και δράσης στο συγκεκριμένο χρονικό – ιστορικό πλαίσιο και ήταν η αφορμή για τη δράση με τίτλο SISIFOS – H Τέχνη Ως Θεραπευτικό Εργαλείο.

Ο SISIFOS επιχειρεί να δημιουργήσει μια σχέση παρατήρησης και συνείδησης, ως προς τις έννοιες του τραύματος, της ασθένειας και της θεραπείας.

Διερευνά και επιχειρεί να παρουσιάσει: το λάθος της σύγχυσης αιτίας και αποτελέσματος. «Δεν υπάρχει πιο επικίνδυνο λάθος από το μπέρδεμα της αιτίας με το αποτέλεσμα. Το ονομάζω πραγματική διαφθορά του λογικού. Κι όμως τούτο το λάθος εντάσσεται στις αρχαιότερες και στις νεότερες συνήθειες της ανθρωπότητας: είναι καθαγιασμένο και φέρει το όνομα της «θρησκείας» ή της «ηθικής».

Το λάθος της ψευδούς αιτιότητας. «Οι άνθρωποι πάντα πίστευαν ότι γνωρίζουν τί είναι μια αιτία: από που παίρναμε όμως τη γνώση μας – ή ακριβέστερα, την πίστη μας ότι είχαμε αυτήν τη γνώση; Από τη σφαίρα των περίφημων «εσωτερικών γεγονότων», από τα οποία κανένα δεν αποδείχτηκε μέχρι σήμερα πως είναι όντως γεγονός». Το λάθος των φανταστικών αιτιών. «Οι παραστάσεις που δημιουργήθηκαν από μια ορισμένη κατάσταση θεωρήθηκαν λανθασμένα αιτίες της». (1)

SISIFOS είναι η καλλιτεχνική δράση που γεννήθηκε σαν ιδέα την περίοδο Ιανουάριος – Φεβρουάριος 2021 και αποτέλεσε την αφορμή, για την ανάπτυξη ιδεών και περιεχομένου του συγκεκριμένου καλλιτεχνικού έργου. Η υγειονομική κρίση αυτής της περιόδου, ο εγκλεισμός των ανθρώπων εκείνη την περίοδο και τις περιόδους που επακολούθησαν, οι περιορισμοί της κινητικότητας, ο γενικευμένα ειδικός τρόπος ζωής και οι κοινωνικοί διαχωρισμοί ανάμεσα σε υγιές και «πάσχων σώμα» αποτέλεσε κύρια αναφορά και διαμόρφωσε τον τρόπο σκέψης ως προς τη διαδικασία, τη δομή και το σχεδιασμό της υλοποίησης.

Έχοντας ως βάση τις καλλιτεχνικές, θεωρητικές και κοινωνικοπολιτικές θέσεις της ισονομίας, της ισότητας και της δημοκρατίας, της ελευθερίας και της αλληλεγγύης σε ένα ανθρωπολογικό και κοινωνικό επίπεδο αναπτύχθηκε ο άξονας και ο τρόπος υλοποίησης του έργου.

Το καλλιτεχνικό αποτύπωμα είναι η υλοποίηση μεγάλης κλίμακας εικαστικών έργων και η παρουσίασή τους σε φυσικούς χώρους με δημόσιο χαρακτήρα, προσβάσιμους και ανοικτούς σε κατοίκους και επισκέπτες. Το κοινωνικό αποτύπωμα είναι η επανασύνδεση των ανθρώπων με τον τόπο που ζουν και η προτροπή τους για εμπλοκή στην έννοια της «πόλις». Η ανάδειξη της διαφορετικότητας, η καλλιέργεια της κοινωνικής συνείδησης και η ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής μακριά από τα στερεότυπα της οικονομικής κρίσης, υγειονομικής ή πολιτικής κρίσης. Στο πλαίσιο αυτό και έχοντας ως ανάγκη την βιωσιμότητα και την ορατότητα της τέχνης σε καιρό πανδημίας ο SISIFOS παρουσιάζεται σε δύο ετερόκλητους μορφολογικά χώρους την περίοδο 2021 – 2022. Οι χώροι αυτοί έχουν διαδοχική χρονική παρουσία δημιουργώντας μία ορατή συνέχεια και ολοκλήρωση του οπτικού φυσικού συνόλου. Η καλλιτεχνική διαχείριση των πολλαπλών χώρων – σημείων δημιουργούν ένα εννοιολογικό δραματουργικό σκέλος αφήγησης, λόγω των ιδιαίτερων αρχιτεκτονικών, δομικών ή ιστορικών σχέσεων με τη συγκεκριμένη θεματική. Ο κοινωνικός χαρακτήρας του καλλιτεχνικού πεδίου συναντιέται με τον κοινωνικό ιστό τόσο σε επίπεδο κατοίκων όσο και σε επίπεδο περιηγητών. Η αλληλεπίδραση είναι αναπόφευκτη και επαναπροσδιορίζει το ίδιο το καλλιτεχνικό υλικό, το τελικό αποτύπωμα και μορφή του έργου τόσο υφολογικά όσο και πρακτικά. Οι πολλαπλές επιμέρους εικαστικές συνθέσεις αποτελούν μεμονωμένα αυτοτελή υποέργα, που ανήκουν σε ένα γενικευμένο σπονδυλωτό σύνολο θέτοντας την ιδιοτυπία και ιδιομορφία του κάθε τόπου ως αναπόσπαστο μέρος του σχεδιασμού επιχειρώντας την έννοια της εμπειρίας για τον θεατή. Τα έργα αυτά χρησιμοποιούν ως κύριο εκφραστικό μέσο, πρωτογενή φωτογραφικά ντοκουμέντα επαναπροσδιορίζοντας τη σχέση της κλίμακας της σύνθεσης της χρωματικής και υφολογικής τους ποιότητας στους φυσικούς χώρους που τοποθετούνται δημιουργώντας μία νέα εικαστική σύνθεση – έργο. Το περιεχόμενο των φωτογραφικών εικόνων επαναπροσδιορίζεται λόγω της νέας του φόρμας και δομής ως προς τον τρόπο που αυτό παρουσιάζεται αλλά και λόγω της οργανικής σύνθεσής του στο χώρο που αυτό τοποθετείται. Φωτογραφικό αντικείμενο – τόπος και εικαστική επέμβαση αποτελούν ένα ενιαίο συνολικό νέο έργο.

«Ο καθένας μας είναι αναγκαίος, είναι κομμάτι του μοιραίου, ανήκει στο όλον, είναι μέσα στο όλον δεν υπάρχει τίποτε που να μπορεί να κρίνει, να μετρήσει, να συγκρίνει ή να καταδικάσει το «είναι» μας, γιατί κάτι τέτοιο θα σήμαινε πως θα έκρινε, θα μετρούσε, θα σύγκρινε ή θα καταδίκαζε το όλον». (1)

Η μορφολογία των επεμβάσεων είναι απαλλαγμένη από υφολογική και χρωματική ομοιομορφία. Προέρχεται από μια μινιμαλιστική αντίληψη της γλυπτικής που έχει κόψει τις σχέσεις με τη διακοσμητική παράδοση. Αξιοποιεί την έννοια του εφήμερου ως προς τη φθαρτότητα και την επιτέλεση. Ασπάζεται την έννοια της χειρονομίας χρησιμοποιώντας το νοητικά τυχαίο. Επικεντρώνεται στην ενεργοποίηση της αίσθησης ακολουθώντας τον αυτοσχεδιασμό και την χρήση μιας γενικευμένης ελεύθερης φόρμας.Χαρακτηρίζεται από εσκεμμένο παραλογισμό και απόρριψη των κυρίαρχων ιδανικών της τέχνης αναζητώντας μία νέα σχέση ανάμεσα στην τέχνη και τη ζωή.

Χαρακτηρίζεται από χρωματικές υφέσεις και εξάρσεις. Πυκνές επεμβάσεις και «κενούς» χώρους που διαδέχονται ο ένας τον άλλο δημιουργώντας ένα συνολικό ρυθμό και σύνολο. Οι επεμβάσεις εμφανίζονται άλλοτε στεγνά και απροκάλυπτα και άλλοτε φιλτραρισμένες από επαναλαμβανόμενα μοτίβα της αρχιτεκτονικής δομής του χώρου. Στοιχεία πλαστικής και γλυπτικής διαδέχονται τις φωτογραφικές εικόνες, τις τεμαχίζουν ή τις ανασυνθέτουν άλλοτε αφαιρώντας και άλλοτε προσθέτοντας στοιχεία στην ήδη υπάρχουσα φωτογραφική ποιότητα. Οι φωτιστικές συνθήκες και τα ηχοτοπία, όπου και στο βαθμό που χρησιμοποιούνται αποτελούν μέρος της συνολικής εικαστικής γλώσσας που χρησιμοποιείται για την υλοποίηση. Ο μεγάλης έκτασης καμβάς των φυσικών χώρων ενεργοποιείται συνολικά δημιουργώντας ένα ενιαίο πολυσυλλεκτικό κολλάζ.

Το σύνολο του φυσικού έργου, η χρονική του διάρκεια και η σύνδεση των 2 χώρων δημιουργούν μια προδιαγεγραμμένη περιπατητική εικαστική διαδρομή – site specific installation.

Ο SISIFOS συναποτελείται από στοιχεία έρευνας ως προς την καλλιτεχνική δημιουργία και τις μορφές της, τις φιλοσοφικές προσεγγίσεις ως προς την έννοια του παράλογου και της θεραπείας, ανθρωπολογικές παραμέτρους της έννοιας της εξέλιξης. Ακολουθεί την δυναμική της εξέλιξης ανάμεσα στο καλλιτεχνικό έργο και τους ανθρώπους που το αναδημιουργούν. Αποτελεί ένα πολυσυλλεκτικό εγχείρημα συνδεόμενων πεδίων έρευνας και καλλιτεχνικής διαδικασίας. Ασπάζεται τις ιδέες της ελευθερίας, της διακίνησης ιδεών, της διαχρονικότητας, της διαταξηκότητας, και της διαφυλετικής συνθήκης ως προς την ασθένεια, το πένθος και την ίαση.

[Η πηγή της τέχνης δεν βρίσκεται στο υποκειμενικό συναίσθημα και τη δημιουργική διαδικασία, όπως έλεγαν οι αφηρημένοι εξπρεσιονιστές αλλά στο καθημερινό φυσικό περιβάλλον, και σκοπόςτης είναι το σβήσιμο της διάκρισης μεταξύ τέχνης και ζωής, στη συνείδηση του καλλιτέχνη, ο οποίος αντιλαμβάνεται τα πάντα ως μια ενότητα]. (2)

(1) Λυκόφως των ειδώλων/ Nietzsche Friedrich

(2) J. Cage/ Για τον Beuys About Beuys